Vizita Traballu S.E. Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão ho Delegasaun iha Munisipiu Baucau, hodi hare besik implementasaun servisu Munisipál sira kana ba Polítika Desentralizasaun Poder Lokál

Baucau, 17 Marsu 2026 – Sua Exelénsia Ministru Administrasaun Estatal, Tomás do Rosário Cabral hamutuk ho Ministru Planeamentu no Investimentu Estratéjiku (MPIE), Gastão Francisco de Sousa, Ministru Obras Publika, Samuel Marçal no Membru Governu balun akompaña Sua Exelénsia Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, hala’o vizita ofisiál iha Munisípiu BAUCAU hodi haree besik servisu Munisipál nian bazeia ba rezultadu avaliasaun kondisaun mínima ne’ebé hala’o husi Ministériu Administrasaun Estatal, atu nune’e iha tinan 2027 mai munisípiu sira ne’ebé preparadu ona bele Haka’at ba  eleisaun Kámara Munisipál.

Programa ne’e parte ida husi preparasaun Governu Konstitusionál Da-sia molok implementa Polítika Desentralizasaun Administrativa no Poder Lokál. Tuir planu, iha 2027 sei transfere poder no responsabilidade husi Governu Sentrál ba nível lokál, atu nune’e povu bele partisipa diretamente iha governasaun no dezenvolvimentu.

Programa ne’ebé hala’o iha salaun Centru de Convensaun Baucau iha Munisipal Baucau, perante Xefe Governu ho komitiva, Presidente Autoridade Munisipiu Baucau, Veneranda E.M. Lemos Martins, hahu ho aprezentasaun ne’ebé foka ba perfil Munisipiu Baucau nian, inklui vizaun no Misaun, planu Estrategiku Munisipal ba tinan 2026-2030, estrutura funsionamentu Autoridade, estrutura programa, sub-programa no aktividade seluk.

Misaun mak promove kualidade Rekursus Humanus, liu husi edukasaun no formasaun profisional hodi sai agente ba transformasaun ekonomia, promove servisu saúde, edukasaun, investe Iha setor produtivu, promove setor privadu no hari instituisaun públika ho profisional.

PAM mos relata kona-ba planu investimentu Munisipal Tinan 2026-2030, forsa trabalhu Administrasaun Munisipiu Baucau Tinan 2026.

PAM mos informa kona-ba estrutura programa, sub-programa, atividade no alokasaun orsamentu. Relata mos kona-ba programa no alokasaun OGE iha Planu Asaun Anual Tinan 2024-2026, Planu Aprovizionamentu, total reseitas iha Tinan 2025.

Presidente Autoridade Munisipiu Baucau deskreve kona-ba implementasaun projetu PDIM 2023-2026, implementasaun projetu PNDS Tinan 2023-2026. Refere mos konaba kapasidade institusional hanesan progresu atinjidu, dezafius no estrategia ba futuru. PAM Baucau, Veneranda Lemos  informa mos kona-ba alokasaun orsamentu ba Programa Merenda Eskolar husi tinan 2025-2026.

PAM mos relata konaba fasilidade Saude. Iha Munisipiu Baucau hanesan Centru Saude, Postu Saude iha munisípiu Baucau

Presidente Autoridade Munisipiu Baucau mos relata konaba dadus benefisiariu Programa Bolsa da Mae Kondisional no Idosos Iha Tinan 2025. Iha setor Agrikultura, PAM informa area potensial sira mak hanesan natar ne’ebé balun produs no kultivu ona rezultadu diak ba populasaun sira.

PAM Baucau, Veneranda Lemos Martins mos informa kona-ba ekipamentus agrikola ne’ebé ezistente, merkadu Munisipal Baucau, sitiu turistiku, dadus Estrada munisipiu Baucau, Be-rural, dezenvolvimentu setor Infraestrutura, dadus asesu be-mos Iha area Urbana, asesu eletrisidade. Iha biban ne’e PAM Baucau Veneranda Lemos Martins agradese mos ba Governu Da-Sia nia esforsu nebe bele instala ona eletricidade ba populasaun sira iha aldeias sira munisipiu Baucau nian

Ikus liu PAM Baucau, Veneranda Lemos Martins ko’alia mos kona’ba estrategia futuru hanesan pilar Sosial, ekonomia, Infraestrutura no enkuadramentu institusional. Entretantu,  Sua Exelénsia Ministru Administrasaun Estatal, Tomás do Rosário Cabral iha nia apresentasaun, foka ba rekomendasaun bazeia ba rezultadu Avaliasaun Kondisaun Mínima.

Husi S.E. Ministru MAE nia apresentasaun ba munisipiu Baucau foka ba pontu importante sira mak hanesan, Planeamentu no Monitorizasaun Planeamentu, Investimentu, Dezenvolvimentu Integradu hamutuk ho ekipa husi PNDS, Servisus Munisipais, Postu Administrativo no Suku, atu partisipa no akompanha sorumutu integradu ba planeamentu investimentu munisipal.

Ministru MAE mos apresenta kona-ba Rezultadu planeamentu munisipal sei inklui iha Planu

Investimentu Munisipal (PIM) inklui programa investimentu no dezenvolvimentuPDIM no PNDS.

S.E. Ministru MAE, rekomenda mos ba Baucau oan sira bazeia ba rezultadu AKM hodi hare Jestaun Finanseira no aprovizionamentu; Kria sistema kontrolu finanseiru (Livru Kaixa) hodi fasilita relatoriu finanseira Nesesita implementasaun atividade haktuir ba Standard Operational Procedure no Termu Referensia, Relatoriu ba ezekusaun tenki kumpri prosedimentu legal nebe vigór.

Ministru MAE sita mos kona-ba pontu importante sira hanesan, Kontratasaun Públika; Tenki iha mapamentu, planu orsamentu no kabimentu orsamentu, Tenki iha uluk planu aprovizionamentu nebe hetan aprovasaun husi Ministru iha inísiu tinan fiskal nian.

Kona-ba Monografia no Demografia Munispiu Baucau nian, Obrigatoriu atualiza dadus no informasaun iha nivel Postu Administrativu no Suku. Observasaun Jeral husi MAE kona-ba asaun saida deit mak precisa halo mak  Autoridade Munisipal tenki aprezenta planu orsamentu no planu aprovizionamentu hodi hetan aprovasaun husi Superior Tutela.

S.E. MAE husu mos atu Diretur Servisu Munisipal presija iha kalendariu implementasaun ba programa aprovadu ho baze ba Planu Asaun Anual Presija halakon sentimentu “egoista” iha servisu fatin no nesesita komunikasaun, kordenasaun diak iha fatin servisu, S.E. MAE husu mos ba PAM tenki atribui ordem ba Ajensia Fiskalizasaun Munisipal hodi realiza fiskalizasaun ba servisu administrativu, tinan ida dala rua, no Haforsa kordenasaun servisu husi nivel Munisipiu to’o Aldeia. S.E. Ministru MAE, sita mos lista Pre-Kualifikasaun PDIM 2025 Munisípiu BAUCAU no Total Empreza tuir Kategoria

Exelénsia Ministru MAE, Tomás do Rosário Cabral mos informa katak, tuir observasaun jeral husi MAE, iha inisiu tinan 2026, Munisipiu tenki aprezenta planu orsamentu no planu Aprovizionamentu hodi hetan aprovasaun husi Superior Tutela molok atu implementa.

Rekomenda mos ba Servisu Munisipal Edukasaun, Saude, Agrikultura, Seguransa Alimentar, PNDS no Agensia Fiskalizasaun Munisipal tenki tau atensaun ba implementasaun programa merenda eskolar ne’ebe tenki uza 75℅ produto lokal, tamba bele hamoris ekonomia lokal no hasae rendimentu Uma Kain husi Aldeia no Suku, nune’e mos nu’udar parte ida hodi bele hamenus kiak.

Iha sesaun husu no hatan, partisipante sira hato preokupasaun no husu atu destaka

Rekursus Humanus tuir nia koñesimentu no experiensia, implementasaun projetu PNDS, husu atu Governo tau atensaun makas ba Estrada no hasa’e servisu PNDS nian iha suku sira

Preokupasaun sira hotu hetan kedas resposta husi membrus Governu relevantes no Sua Exelénsia Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmao. Maibe komunidade munisípiu Baucau hatudu entuziasmu maka’as iha programa Avaliasaun Kondisaun Minima no prontu ona hodi simu Poder lokal.

Ikus liu iha konkluzaun, Sua Exelénsia  Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão husu atensaun ba Baucau oan sira atu prepara-an didiak hodi investe nune bele desenvolve munisipiu Baucau, S.E. Primeru Ministru husu Baucau oan sira atu tau atensaun ba jestaun no Kalendariu Ezekusaun, prinsipalmente programa Merenda Eskolar. Hadia no hasa’e kbi’it husi Postu Administrativu tun ba Suku no Aldeias nu’udar parte ida atu bele hakat ba Poder Lokál.

Xefe Governu mos husu Autoridade Munisipiu atu fo atensaun ba setor privadu nu’udar parseiru servisu hodi partisipa ativa iha prosesu dezenvolvimentu Munisipiu Baucau.

Pontu importante ne’ebe Primeiru-Ministru insisti mak povu munisipiu Baucau tenki prepara-an ho hanoin ida deit dezenvolve imi nia munisipiu, no husu ba Baucau oan sira mak hatene diak liu potensialidade sira no Rekursu sira iha imi nia munisipiu, S.E. Primeiru Ministru Kayrala Xanana Gusmão husu ba Baucau nia oan sira atu bele utiliza osan povu nian tenki uza ho didiak hodi fó benefisiu duni ba povu Baucau.

Dala ida tan Xefe Governu husu ba dirigentes Munisipiu Baucau atu evita hahalok, familiarismu, Sukuismu, Partidarismu iha prosesu saida deit mak hala’o iha Munisipiu ne’e, maibe ho hanoin ida deit dezenvolve Baucau.

Aktividade sorumutuk ba apresentasaun kondisaun minima ba munisipiu Baucau remata ho foto hamutuk ho Autoridades Baucau nian iha salaun Centru Convensaun Baucau.

Partisipa iha dialogu ne’e, membru Parlamentu Nasionál, Ministro Transportes e Comunicacoes, Ministra da Saúde, Ministro da Agrikultura, ministro Obras Publicas, ministra Edukasaun, Ministra Solidaridade Sosial, Secretario de Estado Arte e Cultura, Secretario de Estado Cominicacao Social, Diretores Gerais no Diretores Nasionál MAE, representante Confisaun Religiosa, Administrador Postos Administrativos, Chefe dos Sucos, Chefes Aldeias, representante Veteranos, PNTL, F-FDTL, sosiedade civil, estudantes no intelektuál Baucau oan, no Komunidade sira iha munisípiu Baucau

#Hotu

Medi@Mae_2026