Orsamentu Retifikativu atu Garante Estabilidade fiscal iha kontestu instabilidade Globál.

Membru IX Governu Konstitusionál Lideradu husi S.E. Primeru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, Partisipa loron dahuluk ba debate Jeneralidade konsidera Orsamentu Retifikativu iha Parlamentu Nasionál.

Dili, 28 Maiu 2026—Primeru Ministru, , Kay Rala Xanana Gusmão konsidera Orsamentu Retifikativu (OR) ne’e atu garante estabilidade fiskál iha kontestu instabilidade globál liu-hosi kombinasaun realokasaun orsamentu internu, saldu osan ne’ebé disponível, rekursu transferidu, no reseita doméstika aas-liu duké espera, nune’e bele apoia medida adisionál sira.

PM Xanana hato’o konsiderasaun ne’e iha debate Orsamentu Retifikativu loron da-huluk, iha Parlamentu Nasionál (PN), kinta (28/05/2026).

“Orsamentu Jerál Estadu nian ba tinan 2026 aprova ona hosi Parlamentu Nasionál a iha fulan-novembru liubá, durante debate nakloke no demokrátiku, ne’ebé konklui ho konfiansa iha Governu ba implementasaun estratéjia sira, polítika públika no investimentu esensiál sira ne’ebé aprezenta ona. Diskusaun kona-bá orsamentu la’ós de’it kona-bá númeru, persentajen no dadus finanseiru. Pelu kontráriu, objetivu prinsipál atu promove nasaun nia dezenvolvimentu no sidadaun sira-nia moris di’ak,” PM Xanana hateten.

Ho propózitu no sentidu responsabilidade ida-ne’e maka fulan neen hafoin aprovasaun OJE 2026 nian, Governu fila fali mai Parlamentu Nasionál, hodi propoin alterasaun orsamentál ida ne’ebé sei permite país adapta a’an bá akontesimentu globál sira foin lalais ne’e.

Mundu ne’ebé moris iha situasaun imprevízivel no inseguru, ho impaktu a’at sira ne’ebé sente maka’as-liu iha nasaun sira ne’ebé sei dezenvolve hela, hanesan Timor-Leste. Konflitu trájiku ne’ebé hale’u Médiu Oriente iha tinan ida-ne’e, hodi agrava maka’as instabilidade ne’ebé eziste iha rejiaun ne’ebá, hamosu krize enerjétika globál ida ne’ebé laiha presedente.

Krize iha fornesimentu no asesu bá kombustível ne’ebé maka sentrál bá produsaun enerjia no funsionamentu seitór produtivu sira iha maioria nasaun sira, obriga ona adosaun bá medida sira urjente, esepsionál no kustu finanseiru a’as tebes.

Medida sira ne’e esensiál la’ós de’it atu asegura kombustível bá produsaun eletrisidade no operasaun transporte sira, maibé mós atu garante sasán bá merkadu sira, funsionamentu mákinaria agríkola sira, no prevensaun bá difikuldade sira atu hetan asesu bá ai-han, servisu saúde no edukasaun.

Timor-Leste ne’ebé dependente maka’as nafatin bá importasaun, partikularmente vulnerável bá xoke hirak-ne’e, bele lori to’o hamosu situasaun instabilidade sosiál. Nu’udár Governu no Parlamentu Nasionál, iha knaar atu garante seguransa nasionál no proteje povu timoroan.

Governu Timor-Leste hanesan mós governu sira hosi nasaun barak, reaje kedas, hetan gazóliu litru millaun 80 no adota medida lejislativa sira hodi garante estabilidade folin nian. Maibé, senáriu globál sei taka metin ho inserteza bo’ot ne’ebé nesesita adosaun bá medida sira seluk, ne’ebé labele implementa lahó alterasaun sira bá Orsamentu Jerál Estadu 2026 nian.

Objetivu investimentu bá transformasaun nasionál, integrasaun rejionál, no dezenvolvimentu inkluzivu kontinua metin. Levantamentu sira hosi Fundu Mina-rai nian ne’ebé prevee ona iha Orsamentu orijinál 2026 nian mós la muda.

Governu kontinua investe iha estrada no ponte sira, hadi’a eskola no servisu saúde, apoia agrikultura no turizmu, apoia seitór privadu, no kria oportunidade bá joven sira. Governu mós sei kontinua servisu hodi garante katak Timor-Leste kumpre ninia responsabilidade nu’udár membru ASEAN.

TL sei kontinua halo ida-neʼe tanba sei adapta an bá situasaun foun neʼebé husu ida-neʼe. Ne’e maka, tuir loloos, funsaun governasaun responsável nian.

Alterasaun orsamentu ne’ebé propoin nu’udár rezultadu hosi prosesu revizaun ida ne’ebé rigorozu, esensialmente konsiste hosi realokasaun fundu ne’ebé planeadu ona entre kategoria, instituisaun no atividade oioin. Realokasaun rekursu sira hosi projetu sira ho prioridade ki’ik liu bá área prioridade no urjente sira la reprezenta retiru ida, maibé ezersísiu ida ne’ebé onestu hodi define hikas prioridade sira.

Abordajen ida-ne’e konsistente ho reforma sira ne’ebé introdús kona-bá orsamentasaun programa, monitorizasaun rigorozu bá ezekusaun orsamentu, kontrolu di’ak liu bá despeza sira, no jestaun ne’ebé efetivu liu.

“Ita hatán ba krize urjente, maibé la ezerse presaun adisionál imediata bá Fundu Mina-rai. No faktu ida-ne’e, distintu Deputadu sira, nu’udár kompromisu ida ne’ebé halo no kumpre ho dixiplina ne’ebé aas liu iha preparasaun bá alterasaun orsamentu ne’ebé ohin halibur ita hamutuk,” PM Xanana hateten.

Proposta alterasaun orsamentál esensialmente inklui medida sira tuir mai ne’e, ne’ebé sei iha oportunidade atu diskute kle’an iha debate ohin nian no iha loron hirak tuir-mai.

Ida-ne’e introdús pakote alvu ida hosi medida sira ho valór millaun $271. Medida prinsipál maka kriasaun rezerva kombustível estratéjiku nasionál ida ho valór millaun $174,3, ne’ebé sufisiente atu kobre maizumenus fulan hitu nesesidade produsaun eletrisidade nian. Ne’e hanesan desizaun estratéjiku ida hodi garante kontinuidade fornesimentu kombustivel iha Hera, Betano, RAEOA no Ataúro, nune’e mós hodi proteje funsionamentu servisu esensiál sira durante tempu inserteza mundiál.

Governu mós introdús programa subsídiu bá kombustível ho valór millaun $42 hodi limita impaktu diretu hosi folin kombustível internasionál ne’ebé sa’e bá uma-ka’in no negósiu sira. Orsamentu ho montante millaun $5 mós propoin atu reforsa rezerva hare, ai-han prinsipál bá populasaun no hametin seguransa ai-han.

Bainhira folin kombustível globál sa’e, folin batar mós bele sa’e tanba aumentu iha kustu transporte, adubu no produsaun. Medida ida-ne’e sei hametin Governu nia abilidade atu halo intervensaun karik kondisaun merkadu nian sai aat liu-tán.

Iha tempu hanesan, Governu reforsa hela rezerva kontijénsia ho valór millaun $40,9. La’ós tanba hakarak gasta barak liután, maibé tanba tenke preparadu. Estadu ida ne’ebé responsável tenke iha kapasidade atu hatán lalais bá obstákulu foun sira, bele mosu hosi merkadu enerjia, folin ai-han, dezastre naturál, ka eventu sira seluk ne’ebé la espera.

Alterasaun orsamentu la sobu – maibé reforsa liu – vizaun ne’ebé orienta Orsamentu Estadu 2026, ne’ebé aprova hosi Parlamentu Nasionál. Prosesu desentralizasaun, ho hanoin bá prosesu eleitorál bá eleisaun órgaun Governu lokál sira iha tinan oin, no atu garante katak dezenvolvimentu nasaun nian to’o bá aldeia hotu-hotu iha nasaun ne’e, sai nafatin prioridade.

Tanba ne’e, proposta alterasaun orsamentu ne’e inklui apoiu ba munisípiu sira no ba RAEOA, inklui kombustível bá tratór agríkola no rekursu sira hodi hametin estrutura administrativa foun Oecusse Ambeno nian. Dezenvolvimentu nasionál labele hetan de’it hosi Dili. Estadu ida forte bainhira ninia instituisaun sira serve ninia sidadaun hotu-hotu, iha ne’ebé de’it sira hela bá.

Ikus liu, alterasaun orsamentu ne’ebé propoin mós iha objetivu atu hatán bá kompromisu internasionál sira, ne’ebé krusiál liu duké uluk. Timor-Leste, nasaun ne’ebé marka ho funu no sofrimentu, maibé mós ho valór sira dame nian, rekonsiliasaun no diálogu, fiar iha solidariedade no kooperasaun internasionál nu’udár kondisaun sira ne’ebé lahó umanidade labele moris no laiha nasaun ida maka bele dezenvolve.

Integrasaun bá ASEAN, adezaun bá OMK, kooperasaun ho CPLP, no parseria ho nasaun viziñu no parseiru dezenvolvimentu sira la’ós simbóliku. Sira maka dalan sira bá dezenvolvimentu TL nian no bá estabilidade no kooperasaun bilaterál no rejionál.

Tanba ne’e, proposta alterasaun orsamentál ne’e inklui dotasaun nesesária bá Timor-Leste hodi fó onra bá kompromisu sira ne’ebé hala’o iha ámbitu Prezidénsia Pro Tempore CPLP nian, ezerse ho sentidu responsabilidade, nune’e kontribui bá unidade, solidariedade no dezenvolvimentu povu sira Estadu membru CPLP. Maski iha xoke esternu, TL-nia ekonomia reziliente nafatin. Kresimentu kálkula iha %4.5 iha 2025, taxa ida ne’ebé aas liu ne’ebé rejista iha dékada ikus.

Iha 2026, kresimentu projeta atu modera oitoan bá %4.3, tanba folin kombustível no ai-han mundiál ne’ebé sa’e sei hamenus kbiit sosa uma-ka’in nian, aumenta kustu negósiu nian, no hafraku investimentu. Inflasaun, ne’ebé tun maka’as bá %0.5 iha 2025, hein katak sei sa’e bá %2.2 iha 2026 tanba aumentu foun sira iha presaun inflasionáriu importadu sira.

Númeru sira-ne’e hateten buat rua. Primeiru, Timor-Leste la’o bá oin. Timoroan sira servisu, negósiu sira investe, programa públiku sira apoia atividade ekonómika, no TL-nia reforma sira hahú hametin fundasaun sira ekonomia nian. Segundu, maski iha progresu pozitivu, TL nafatin vulnerável bá xoke esternu sira. Tanba ne’e, alterasaun bá Orsamentu Estadu 2026 nian ne’e nesesáriu.

“Ha’u hamriik iha Ita-boot sira-nia oin, akompaña hosi membru Governu Konstitusionál da-IX nian, iha momentu desizivu ida-tán iha Estadu nia moris. Revizaun bá Orsamentu Jerál Estadu nian hodi hasoru momentu krítiku ida iha istória umanidade nian. Inserteza, inerente bá kondisaun umana, ohin loron assume proporsaun sira ne’ebé halo tauk iha kontestu ida ne’ebé marka ho funu, auzénsia diálogu nian no erozaun toleránsia nian,” Xanana Gusmão hateten.

Maibé, labele hamenus TL-nia guarda. Tuir TL-nia kapasidade, TL iha devér atu adota medida nesesária hotu-hotu atu salvaguarda nasaun no proteje povu nia moris-di’ak.

Proposta alterasaun orsamentu aprezenta ho seriedade no konfiansa iha povu nia reziliénsia. Konfiansa iha dedikasaun instituisaun sira-nian no konfiansa iha sentidu responsabilidade órgaun soberania sira nian. Iha ne’e, prontu atu debate alterasaun orsamentu ida ne’ebé hanoin didi’ak, ekilibradu no pragmátiku. Alterasaun ida bá seguransa nasaun nian no protesaun bá povu.

Tanba ne’e Xefe Governu apela atu aprova proposta alterasaun bá Orsamentu Jerál Estadu nian bá tinan 2026, hodi permite Governu iha instrumentu nesesáriu sira hodi hatán ho responsabilidade bá dezafiu sira ne’ebé nasaun hasoru.

Debate Orsamentu Retifikativu ne’e sei hala’o durante loron ha’at ne’ebé hahú iha loron 28 maiu to’o loron 02 Juñu 2026 ho faze jeneralidade loron ida no faze espesialidade loron tolu.

#Hotu

#Medi@MAE_2026